Bir kanun sanatçısını taksim yaparken izleyin; başka hiçbir çalgının icracısından istemediği bir şey görürsünüz. Sağ ve sol el, işaret parmaklarına takılan yüzüklerdeki küçük mızraplarla telleri çeker. Sonra, cümleler arasında — bazen bir cümlenin ortasında — bir el çalgının sol kenarına iner ve birkaç küçük metal mandalı yukarı ya da aşağı çevirir. Birkaç telin perdesi, tam bir yarım ton değil, onun bir kesri kadar kayar. Cümle farklı bir makamsal renkte devam eder.

Bu kollar mandaldır (Türkçe mandal, çoğulu mandallar; kimi kaynaklarda mendal olarak da yazılır). Sabit perdeli bir çalgının, durup yeniden akort etmeden, oktav başına on ikiden çok daha fazla nota gerektiren bir müziği çalabilmesini sağlayan, şimdiye dek tasarlanmış en zarif mekanik çözümlerden biridir. Çalgının kendisine yeniyseniz, kapsamlı kanun rehberimiz tarihini, yapısını ve repertuvarını ele alıyor. Bu yazı ise mekanizma hakkında.

Mandalların Çözdüğü Sorun

Kanun mızrapla çalınan bir tellidir — yamuk biçimli bir ses kutusu üzerinde 72 ila 81 civarında tel bulunur ve teller üçerli gruplar hâlinde düzenlenir; böylece her nota için üç tel birlikte titreşir. Bu tür her çalgıda olduğu gibi perdeleri akort sırasında belirlenir ve orada kalır. Üzerine basılacak bir klavye, notayı sol elle bükecek ya da gölgeleyecek bir yer yoktur.

Bu, makam müziği için gerçek bir sorundur. Makam sistemi, eşit tamperamanın içermediği aralık yapıları üzerine kuruludur: nötr ikililer ve nötr üçlüler, Batı yarım tonlarının arasına düşen ve bir makamın duygusal kimliğinin büyük bölümünü taşıyan yarı bemol perdeler. Rast makamı nötr üçlüsüne muhtaçtır. Sabâ makamının kendine özgü gölgelemesi vardır. Bu notaların hiçbiri piyanoda yoktur.

Bu ailenin diğer çalgıları sorunu kendi yollarıyla çözer. Ud perdesizdir; icracı parmağını notanın bulunduğu yere koyuverir — sonsuz esneklik, ama tamamen kulağa bağlı. Bağlama misinayla bağlanan perdeler kullanır; bu perdeler repertuvara göre sap üzerinde kaydırılabilir. Sabit metal perdeli standart bir gitar ise bu seslere hiç ulaşamaz — udla arasındaki en derin farklardan biri; bunu ud ile gitar karşılaştırmamızda ele alıyoruz.

Kanunun cevabı ne perdesiz özgürlük ne de sabit perdelerdir. Cevap bir makinedir — küçük bir makine, onlarca kez tekrarlanmış.

Bir Mandal Gerçekte Nasıl Çalışır

Mandal, genellikle pirinçten ya da alpakadan (nikel gümüşü) yapılmış, burguların hemen ilerisinde, çalgının eşik tarafına bir yuva içinde monte edilen kısa, eksenli bir koldur. Dinlenme konumunda tele değmez. Devreye alındığında ise tel grubunu sabit bir dayanağa doğru bastırır.

Bu temas noktası, telin titreşen bölümü için yeni bir uç hâline gelir — köprüye orijinalinden biraz daha yakın konumlanmış, âdeta yeni bir eşik. Titreşen boy artık daha kısadır ve aynı gerginlikteki daha kısa bir tel daha tiz ses verir.

İlişki doğrudandır: gerginliği ve kalınlığı sabit bir tel için frekans, titreşen boyla ters orantılıdır. Boyu yarıya indirin, bir oktav tizini elde edersiniz. Mandalın ürettiği aralıklar bundan çok daha küçüktür ve geometri de o ölçüde incedir. Bir perdeyi 50 sent — çeyrek ton, Batı yarım tonunun yarısı — yükseltmek için titreşen boyun yalnızca yaklaşık %2.8 kısalması gerekir. Titreşen boyu 60 cm civarında olan bir tel grubunda bu, kabaca 17 mm'lik bir kaymadır. Türk kanunlarının çalıştığı daha ince birim olan bir komalık adım ise yalnızca birkaç milimetrelik bir hareket ister.

Bir tel grubundaki her mandal, orijinal eşiğe biraz farklı bir uzaklıkta durur; bu yüzden her biri farklı, sabit bir artış üretir. Birini devreye alın, bir adım elde edersiniz; bir sonrakini alın, daha büyük bir adım. Mandallar sıra hâlinde dizildiği için icracı, bir tel grubunu bir yarım ton içindeki birkaç kesin perdeden herhangi birine yükseltebilir — makamın gerektirdiği dağarcık tam olarak budur.

Bu, mandal işinin neden bir uzmanlık alanı olduğunu da açıklar. Konumlar yapım ve ayar (regülasyon) sırasında belirlenir; yerinden bir milimetre kaymış bir mandal, onu kullanan her eserde duyulur biçimde yanlış bir nota üretir. Mandalları ayarlamak lütiye işidir; evde tornavidayla girişilecek bir iş değildir.

Bir Kanuna Kaç Mandal Gerekir?

Geleneklerin gerçekten ayrıştığı yer burasıdır ve kafa karışıklığının büyük bölümü de burada yaşanır — daha çok mandalın düpedüz daha iyi olduğu yönündeki yaygın varsayım dâhil.

On dokuzuncu yüzyıl çalgılarının fotoğrafları ve tarifleri, az mandallı — daha eskilerde hiç mandalsız — kanunlar gösterir. İcracılar eserler arasında akort değiştirerek ya da makamı, çalgının o anki düzenine uyan bir konumdan çalmayı seçerek idare ederdi. Bugün bildiğimiz mandal sistemi, makam teorisinin kendisinin sistemleşmesiyle birlikte yirminci yüzyıl boyunca gelişti ve standartlaştı.

Modern Türk kanunlarında çok sayıda mandal bulunur — çoğunlukla tel grubu başına bir düzine civarında, bazen daha fazla. Bunun nedeni, Türk teorisinin, Arel–Ezgi–Uzdilek sisteminde oktavı çeyrek tonlarla değil, koma adı verilen küçük birimlerle tanımlamasıdır. Her mandal yaklaşık bir koma değerindedir; böylece icracı notayı ince kademelerle gölgeleyebilir. Bu, muazzam bir hassasiyet sağlar ve Türk kanunlarının sol kenarının bu kadar mekanik açıdan yoğun görünmesinin nedenlerinden biridir.

Modern Arap kanunları ise tersi yaklaşımı benimser: tel grubu başına genellikle üç ila altı mandal, oktavı 24'e bölen Arap geleneğine uygun olarak çeyrek ton adımlarına ayarlanır. Daha az mandal, icra sırasında daha hızlı ve hataya daha az açık değişiklik demektir — modülasyonların hızla geldiği ve icracının değişikliğin kesin olmasına ihtiyaç duyduğu Arap toplu icra repertuvarında gerçek bir avantaj.

İki sistemden hiçbiri diğerinden daha ileri değildir. Farklı repertuvarlar için eniyilenmişlerdir ve birinde yetişen bir icracı diğerini başlangıçta çoğu zaman yadırgar — daha kötü olduğu için değil, kas hafızası aktarılamadığı için.

Sol El Koreografisi

Yakından izlememiş biri için icra sırasında olanlar şaşırtıcıdır. Mandal değişiklikleri o anda doğaçlanmaz. Her eserin bir mandal planı vardır: ilk notadan önce kurulan bir başlangıç düzeni ve ezginin farklı bir makamsal bölgeye geçtiği belirli noktalarda yapılan bir dizi değişiklik.

Bu yüzden kanunda bir eser öğrenmek, iki şeyi paralel öğrenmek demektir — notaları ve notaları erişilebilir kılan mandal hareketleri dizisini. Hocalar bunu, yetkin bir kanun öğrencisini akıcı bir icracıdan ayıran kısım olarak tanımlar; ciddi eğitimin ilk bir-iki yılında, salt mandal düzenleri arasında hızla ve bakmadan geçmeye yönelik alıştırmaların yer almasının nedeni budur.

İkinci ve daha ince bir nokta daha var. Her mandal dizisi yalnızca kendi tel grubunu etkilediği için, aynı notanın farklı oktavları aynı anda farklı ayarlanabilir. İcracı bir registeri bir türlü, diğerini başka türlü gölgeleyebilir — makamsal bölgeler arasında gezinen eserlerde işe yarar ve çalgının sabit perdeli yapısının düşündürdüğünden daha az katı hissettirmesinin nedenlerinden biridir.

Bu işi yönlendiren kulak, makam ailesindeki her çalgıya hizmet eder. Bir ney icracısı nötr aralıkları nefes ve dudakla bulur; kanun icracısı ise mandalla. Mekanizma farklıdır; müzikal hedef aynıdır.

Türk, Arap ve Ermeni Gelenekleri

Türk kanunu. Türk klasik ve halk müziğinin makam repertuvarına göre akort edilmiş, yoğun, koma temelli mandal dizileri. Türkiye'deki konservatuvar eğitiminin çoğu bu çalgı üzerine kuruludur ve Türkiye'de öğrencilerin çoğu bununla öğrenir.

Arap kanunu. Çeyrek ton mandallar ve daha hafif bir mekanizma. Arap dünyasının içinde de farklılıklar vardır — Mısır pratiği bazı nötr aralıkları Levanten pratiğinden biraz farklı yerleştirir ve çalgılar çoğu zaman buna göre regüle edilir. İcracılar ve etnomüzikologlar bu farkları, hiçbirini doğru sürüm saymadan uzun süredir kaydeder.

Ermeni kanunu. Türk makamıyla çok şey paylaşan ama ayrıntılarda ayrışan Ermeni makamsal pratiğini yansıtan, kendi kalibrasyonuna sahip ayrı bir gelenek. Ermeni çalgıları, yalnızca etiketi değiştirilmiş Türk çalgıları değildir.

Gelenekler arasında çalışan icracılar için — ki bu giderek yaygınlaşıyor — bunun pratik bir önemi var. Kimileri birden fazla çalgı bulundurur. Kimileri en çok çaldığı repertuvara göre kalibre edilmiş bir yapım sipariş eder ve diğer alanlarda ödün vermeyi kabul eder. Sipariş vermeden önce hangi geleneğe yatırım yaptığınız konusunda net olmakta fayda var; çünkü bu, sonradan öylece değiştirilebilecek bir ayar değildir.

Satın Almadan Önce Nelere Bakmalı

Mandal sistemi, bir kanunun en önemli özelliklerinden biridir ve genel satın alma rehberlerinde en az konuşulanlardandır. Beş şeyi sormaya değer.

Stoktaki Kanunlar ve Aksesuarlar

Aşağıdaki her çalgı stoktadır; bizden çıkmadan önce akort edilir ve kontrol edilir, İstanbul ağımızdan dünyanın her yerine gönderilir. İadeler politikamıza göre kabul edilir. Her yerdeki her kanun için geçerli dürüst bir not: akort taşıma sırasında mutlaka oynar. Uluslararası bir uçuşun ardından gelen kanun, kendi sesine kavuşmadan önce yeniden akort ister — bu normaldir, kusur değildir.

$13–60 Mandalları Öğrenin

Zaten bir kanununuz varsa, en ucuz ve işe yarar yatırımlar dokunduğunuz şeylerdir: mızraplar, yüzükler ve mandal çalışmasını doğrudan işleyen bir metot kitabı.

$1,299 Geleneğinizi Seçin

Bunların hepsi Mustafa Sağlam'ın Ankara'daki atölyesinde, aynı fiyata ve aynı işçilik düzeyinde elde yapılır. Aralarındaki fark kalite değildir — çalgının hangi mandal geleneğine göre yapılıp kalibre edildiğidir. Repertuvara göre seçin.

Tüm kanunlara göz atın

$249+ Sahneye Çıkarken

Bir kanunu temiz biçimde amplifiye etmek başlı başına bir sorundur — bir kontakt manyetiğin, her mandal tıkırtısını gümbürtüye çevirmeden 70 küsur teli yakalaması gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Mandal sese gerçekte ne yapar?

Tellerin titreşen boyunu kısaltarak bir tel grubunun perdesini küçük, sabit bir miktarda yükseltir — Türk çalgısında bir koma, Arap çalgısında bir çeyrek ton. Tını aynı kalır; yalnızca perde değişir.

Daha çok mandal daha iyi kanun mu demek?

Hayır. Daha çok mandal daha ince perde çözünürlüğü sağlar, ama baskı altında bulunup hareket ettirilecek daha çok kol demektir. Türk repertuvarı yoğun koma düzeninden yararlanır; Arap repertuvarına genellikle daha az sayıda çeyrek ton mandalı daha iyi hizmet eder. Çalgıyı müziğe göre seçin.

Bir kanunun mandal kalibrasyonunu sonradan değiştirebilir miyim?

Öyle kolayca değil. Mandal konumları yapım ve regülasyon sırasında belirlenir; onları taşımak hassas lütiye işidir. Sonradan çalgıyı dönüştürmeyi planlamak yerine, ihtiyacınız olan kalibrasyonu satın almak çok daha iyidir.

Yeni kanunum geldiğinde neden akortsuz?

Çünkü yolculuk yaptı. Sıcaklık, nem ve taşıma kanunun akordunu oynatır; 70'i aşkın telde bu etki bariz olur. Her kanun varışta yeniden akort ister — bunu hesaba katın ve çalgıya özel bir akort anahtarı kullanın.

Mandallarda akıcılık kazanmak ne kadar sürer?

Temel değişiklikler ilk aylarda gelir. Eserin ortasında düzenler arasında doğru ve bakmadan geçmek ise genellikle ciddi eğitimin ilk bir-iki yılının işidir — hocaların bunu repertuvardan ayrı çalıştırmasının nedeni de budur.

Mandal sistemi kanuna mı özgü?

En gelişkin hâliyle kanunda bulunur, ama fikir yayılmıştır. Bazı santurlar bugün aynı nedenle mandal tarzı mekanizmalarla yapılıyor: sabit perdeli bir çalgıya, yeniden akort etmeden mikrotonlara erişim vermek.

Notlar ve ek okuma: Signell, Karl, Makam: Modal Practice in Turkish Art Music, Arel–Ezgi–Uzdilek koma sistemi üzerine; Touma, Habib Hassan, The Music of the Arabs (Amadeus Press, 1996), Arap çeyrek ton geleneği ve kanun pratiği üzerine; Marcus, Scott, Music in Egypt (Oxford University Press, 2007), bölgesel akort farkları üzerine; tel boyu ile frekans ilişkisi için standart müzik akustiği kaynakları. Mandal sayıları ve kalibrasyonları yapımcıdan yapımcıya ve çalgıdan çalgıya değişir; buradaki rakamlar sabit bir standardı değil, yaygın uygulamayı tarif eder.