سازهای بادی منحصربهفرد ترکی؛ نی ترکی، زورنا، کاوال و می
موسیقی ترکی یکی از گرانبهاترین گنجینههای فرهنگ ترکیه است. سازهایی که در موسیقی محلی ترکیه به کار میروند، از غنای فرهنگی این سرزمین الهام گرفتهاند و به همین دلیل با سازهای دیگر کشورها تفاوت دارند.
نی ترکی
نی ترکی که یکی از شناختهشدهترین سازهای بادی چوبی ترکیه است، از نی ساخته میشود. هفت سوراخ دارد؛ شش سوراخ در جلو و یکی در پشت. برای ساخت آن از نی مخصوصی با بندهای زردرنگ استفاده میشود. روی نخستین و آخرین بند نیای که به این شکل آماده شده، حلقههایی به نام «پارازیت» نصب میشود. این حلقهها از طلا، نقره یا برنج ساخته میشوند. گستره صوتی نی نزدیک به سه اکتاو است. واژه «نای» در فارسی به معنای «نی» است و همین نام در گذر زمان به شکل «Ney» درآمده است. نی که پیشینهای بسیار کهن دارد، در موسیقی آیینی فرهنگ ترکی نیز جایگاه ویژهای دارد.
به نوازنده نی نیزن گفته میشود.
زورنا
زورنا با سابقهای چند صد ساله، یکی از مهمترین سازهای بادی چوبی آناتولی است. زورنا در میان سازهای بادی ترکی به بلندترین و رساترین صدا شهرت دارد. در واقع به دلیل همین صدای پرقدرت، اغلب همراه با طبل نواخته میشود. زورنا در روزهای مهمی مانند جشنهای عروسی نواخته میشد، در جنگهای ترکان باستان حضور داشت و در دستههای مهتر جایگاهی بسیار مهم یافت.
ساز زورنا معمولاً از چوب آلو، گردو، بید یا توت ساخته میشود. در مجموع هشت سوراخ دارد؛ هفت سوراخ در جلو و یکی در پشت. در واقع به دلیل صدای بلندش اغلب همراه طبل نواخته میشود. طول زورنا بین ۳۰ تا ۵۶ سانتیمتر متغیر است. زورنا که گمان میرود پیشینهای سه هزار ساله داشته باشد، در موسیقی تقریباً همه مناطق این کشور به کار میرود.
زورناها بر اساس اندازه به سه گروه تقسیم میشوند.
۱. کابا زورنا ۲. زورنای متوسط ۳. جورا (زیل) زورنا
کاوال
کاوال یکی از نخستین سازهای بادی چوبی بشر است. این ساز که در منابع گوناگون در شمار «سازهای دهانی» آمده، از دوران تمدنهای ترک آسیای مرکزی شناخته شده است. کاوال دو گونه دارد: زبانهدار و بدون زبانه. واژه کاوال از «کوو» به معنای توخالی گرفته شده است. گستره صوتی آن ۲٫۵ اکتاو است و در گروه سازهای بادی چوبی جای میگیرد. هشت سوراخ پرده دارد؛ هفت سوراخ روی سطح جلویی و یکی روی سطح پشتی.
می
می از یک زبانه نیای تشکیل شده که برای دمیدن به بدنه ساز متصل میشود. بدنه هشت سوراخ دارد؛ هفت سوراخ در جلو و یکی در پشت. این ساز که بهویژه در مناطق شرقی ترکیه رواج دارد، در اندازههای گوناگون ساخته میشود. معمولاً از چوبهایی مانند ممرز، آلو و گردو ساخته میشود. به دلیل صدای ملایمش بیشتر در فضاهای سربسته و محفلهای خصوصی نواخته میشود.
کلارینت سُل
کلارینت سُل کلارینتی است که نتهای آن بر پایه سیستم پردهبندی آلبرت چیده شده و بر همین اساس طراحی شده است. کلارینت که در ترکیه با نام «کلارنت» شناخته میشود، به دلیل توانایی بازتاب بهتر صدا توانست جایگاه خود را در میان سازهای اصلی موسیقی ترکی پیدا کند و پرکاربردترین گونه کلارینت در ترکیه شد. کلارینت سُل که بیشتر در موسیقی ملودیک و تزیینی به کار میرود، در موسیقی شرقی و عربی نیز با همین ساختار بسیار مورد توجه است.
کلارینت سازی بادی چوبی است که از چوب سخت و بادوام، معمولاً آبنوس، ساخته میشود. نمونههای ساختهشده از ابونیت (نوعی لاستیک سخت) و فلز نیز موجود است.
مجموعه ما گستره وسیعی از سازهای بادی چوبی ترکی را در دستههای نی ترکی، زورنا، می، کاوال و کلارینت سُل در بر میگیرد. هر یک از این سازها ویژگیهای متفاوتی دارند و از همین رو نقشهای گوناگونی در موسیقی ترکی ایفا میکنند. نی ترکی طنینی نرم و صدایی آرامبخش دارد، پیوند نزدیکی با موسیقی مولوی دارد و در موسیقی کلاسیک نیز نواخته میشود. می نوعی اُبوای کوتاه با صدایی تیره است که خاستگاه آن شمال شرق ترکیه است. در مقابل، زورنا سازی بادی چوبی با زبانه دوتایی و صدایی بسیار درخشان است که در رقصهای جنوب شرقی آناتولی بیشتر همراه طبل ترکی نواخته میشود. کلارینت سُل نیز از این نظر جالب است که یک سوم کوچک پایینتر از کلارینت سیبمل کوک میشود. کاوال هم فلوتی است که از لبه دمیده میشود و چوپانان آن را مینوازند.
همه سازهای بادی چوبی ترکی موجود در فروشگاه ما دستساز و ساخته استادان این حرفه هستند. برای دیدن آنها میتوانید به فروشگاه ما در استانبول سر بزنید یا مجموعه ما را در وبسایت مرور کنید. مطمئنیم مناسبترین ساز بادی ترکی را با بهترین ارزش اینجا پیدا خواهید کرد.
ویژگیهای مشترک سازهای بادی چوبی ترکی
گونههای متنوعی از سازهای بادی چوبی وجود دارد که از نظر شکل، جنس و اندازه با هم فرق دارند. در این سازها صدا معمولاً از ارتعاش چیزی جز لبها پدید میآید. فلوتهایی که بیشتر مردم در دوران مدرسه مینوازند نیز در شمار سازهای بادی چوبی هستند. ویژگی دیگری که سازهای بادی را از سازهای دیگر متمایز میکند این است که زیر و بمی صدا را با بستن سوراخها تغییر میدهند. در ابتدا مانند یک ضبطصوت، سوراخی به نام سوراخ صدا مستقیماً با انگشت بسته میشد. با پیشرفت سازسازی، استفاده از «کلیدها» مانند آنچه در فلوت و ساکسیفون میبینیم ممکن شد تا سوراخها بسته شوند و فاصلههای بزرگتری نواخته شود.
در برخی سازهای بادی چوبی، صدا به کمک زبانه (نی) تولید میشود. به این سازها سازهای زبانهدار هم گفته میشود. در بعضی از آنها از زبانه دوتایی استفاده میشود تا ارتعاش صدا بهصورت متقابل ایجاد شود؛ به اینها سازهای زبانه دوتایی میگویند. نی و می نمونههایی از سازهای بادی تکزبانه و اُبوا نمونهای از سازهای زبانه دوتایی است. سازهای بادی از بدنهای توخالی و استوانهای تشکیل شدهاند. وقتی از دهانه در آنها دمیده میشود، ارتعاش ستون هوای درون بدنه صدا را پدید میآورد.